Czy upadłość rozwiąże wszystkie problemy dłużników? Plusy i minusy upadłości konsumenckiej dla dłużnika.

W dniu 31 marca 2009 r. weszła w życie ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2008 r. nr 234 poz. 1572), która wprowadza do prawa polskiego nową instytucję w postaci upadłości konsumenckiej. Z treści przepisów znowelizowanej ustawy wynika, iż postępowanie to ze swej istoty traktowane winno być jako przywilej dla dłużnika. Z tego powodu ustawodawca znacznie ograniczył krąg osób mogących skorzystać z uprawnień wynikających z ustawy, a także wprowadził szereg środków dyscyplinujących dłużnika. Oddłużanie w tym trybie nie może być przede wszystkim zbyt częste – okres między oddłużeniami nie może być krótszy niż dziesięć lat. Dłużnik korzystający z tego przywileju powinien dobrowolnie, lojalnie i uczciwie współpracować z organami prowadzącymi postępowanie upadłościowe. Jeśli narusza nałożone na niego obowiązki, jest to dowód na to, że nie jest osobą wiarygodną i nie zasługuje na oddłużenie; w takim wypadku postępowanie upadłościowe zostaje umorzone (przepisy art.  4914  i 49111   prawa upadłościowego i naprawczego).

Zakres przedmiotowy regulacji został określony dość wąsko; z możliwości ogłoszenia upadłości konsumenckiej nie będą mogły skorzystać osoby prowadzące działalność gospodarczą, choćby nawet finansowe kłopoty nie były związane z prowadzeniem działalności, ani nadmiernie zadłużeni rolnicy - zabrania tego przepis art. 6 pkt 5 prawa upadłościowego i naprawczego (Dz. U. z 2003 r., nr 60, poz. 535 ze zm.). Paradoksalnie w znacznie lepszej sytuacji są właściciele jednoosobowych spółek, którzy sami się w nich zatrudniają, którzy – po spełnieniu kryteriów ustawowych – mogą skorzystać z przywileju ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Wynika to z faktu, iż formalnie nie prowadzą oni działalności gospodarczej, a są w posiadaniu udziałów lub akcji spółek, a przede wszystkim – są pracownikami.

Instytucja upadłości konsumenckiej zgodnie z treścią przepisu art. 4911 prawa upadłościowego i naprawczego obejmuje jedynie osoby fizyczne; uregulowanie takie znacznie zawęża krąg osób uprawnionych do skorzystania z przywilejów ustawy. Wydaje się, iż lepszym rozwiązaniem byłoby objęcie szerszą ochroną osób nadmiernie zadłużonych, które popadają w tzw. spirale kredytowe, co w konsekwencji nierzadko skutkuje wykluczeniem społecznym.

Zapisy znowelizowanej ustawy także i w obrębie wąskiego zakresu przedmiotowego wprowadzają ograniczenia; możliwość skorzystania z omawianej regulacji musi być umotywowana sytuacją o charakterze nadzwyczajnym.  Zgodnie z treścią przepisu art. 4913 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego, obejmuje ona tylko osoby, które znalazły się w stanie niewypłacalności na skutek zaistnienia wyjątkowych oraz niezależnych od nich okoliczności. Trudno będzie zatem skorzystać z przepisów ustawy osobom mającym kredyty hipoteczne na 30 lub 50 lat, których raty nagle wzrosną, gdyż winni się oni liczyć z wystąpieniem ryzyka związanego ze zmianami warunków rynkowych.

Dyscyplinarne zwolnienie z pracy także na mocy wyżej wskazanego przepisu zamyka drogę do skorzystania z regulacji. Sąd oddali bowiem wniosek dłużnika o ogłoszenie upadłości, gdy do rozwiązania stosunku pracy doszło z przyczyn leżących po stronie dłużnika lub za jego zgodą (np. rozwiązanie stosunku pracy za porozumieniem stron).

Ustawa wskazuje także, iż sąd oddali wniosek dłużnika w szczególności w sytuacji, gdy ten zaciągał zobowiązania w chwili gdy był już niewypłacalny. Przepis budzi wątpliwości, ponieważ ustawa nie precyzuje o jakie zobowiązania chodzi. Zgodnie z literalnym jego brzmieniem, sąd oddali wniosek dłużnika o głoszenie upadłości w sytuacji, gdy dłużnik zdecyduje się na wzięcie korzystnego kredytu konsolidacyjnego z nadzieją na wydostanie się z kłopotów finansowych lub  znajdując się w stanie niewypłacalności zrobi na swojej karcie kredytowej debet.

Regulacje znowelizowanej ustawy nie obejmą zatem osób, które z przyczyn, choćby pośrednio przez siebie zawinionych, popadły w stan zadłużenia. Na taki stan bardzo często wpływa zmiana kursów walutowych, w szczególności jeśli kredyt np. na zakup mieszkania został zaciągnięty w walutach obcych.

Należy także wskazać, iż wobec faktu, iż oddłużenie upadłego nie może odbywać się z pokrzywdzeniem wierzycieli, powinien on ich spłacić w takim zakresie w jakim to możliwe. W związku z powyższym ustawa przyjmuje, iż posiadany przez dłużnika lokal mieszkalny lub dom winien być także przeznaczony na spłatę długów; daje to bardzo silny i niezawodny instrument dla wierzycieli, którzy unikną czasochłonnego postępowania np. egzekucji z nieruchomości. Z sumy uzyskanej ze sprzedaży wydziela się upadłemu kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu lokalu mieszkalnego za okres dwunastu miesięcy. Po sporządzeniu planu podziału, nie wcześniej niż po opuszczeniu przez upadłego domu lub lokalu wskazanego powyżej, sąd wydaje postanowienie o ustaleniu planu spłaty wierzycieli upadłego, określającego w jakim zakresie i czasie (nie dłuższym niż pięć lat, z możliwością przedłużenia o kolejne dwa). Przepisy nie wskazują jak ma wyglądać plan podziału, w jakiej wysokości przy uwzględnieniu jakich okoliczności będą ustalane raty; jak uwzględnić sezonowość dochodu.

Upadły jest obowiązany spłacić wszystkie należności niezaspokojone na podstawie planu podziału, który określa także jaka część zobowiązań upadłego, po wykonaniu planu spłaty wierzycieli, zostanie umorzona. W planie spłaty uwzględnia się wszystkie zobowiązania upadłego powstałe do dnia jego ustalenia. Dla ochrony spłat wierzycieli w przyjętym planie ustawodawca przyjął, iż upadły może wykonywać w tym czasie jedynie czynności nie przekraczające zakresu zwykłego zarządu. Nadto, zobowiązany jest składać corocznie do końca miesiąca kwietnia sprawozdania z wykonania planu spłat wierzycieli, a także o osiągniętych przychodach oraz nabytych składnikach majątkowych ( 4919 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego).

Istnieje także możliwość zwiększenia zakresu spłat wierzycieli w razie poprawy sytuacji materialnej upadłego. Będzie to możliwe jednak tylko wtedy, gdy poprawa sytuacji materialnej jest wynikiem innych okoliczności niż zwiększenie wynagrodzenia za pracę upadłego lub dochodów uzyskiwanych z jego działalności gospodarczej ( 49110 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego). Zwiększenie spłat wierzycieli nastąpiłoby zatem tylko wtedy, gdyby poprawa sytuacji materialnej była następstwem darowizny lub wygranej w grach losowych albo wynikiem spadkobrania.

Do elementów niewątpliwie przemawiających na korzyść dłużnika w omawianym postępowaniu należy zaliczyć uproszczenie procedury w porównaniu z dotychczas uregulowanym w ustawie postępowaniem upadłościowym. Przy upadłości konsumenckiej wyłączono stosowanie tych przepisów wprowadzających obowiązek dłużnika złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości o treści określonej przez przepis art. 21 prawa upadłościowego i naprawczego, a także przepisy ustanawiające podwyższone rygory dotyczące formalizmu procesowego przy składaniu wniosku o ogłoszeniu upadłości zakazujące udzielenia zwolnienia od kosztów sądowych dłużnika (art. 32 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego), oraz możliwość wstępnego przeprowadzenia zgromadzenia wierzycieli i sporządzanie sprawozdania finansowego przez syndyka.

Reasumując, wskazać należy, iż zmiany przepisów w ustawie prawo upadłościowe i naprawcze obejmują wąską grupę dłużników – osób fizycznych - oraz nie zabezpieczają w wystarczającym stopniu ich bezpiecznego powrotu do normalnego życia społecznego z uregulowaną sytuacją finansową. Ustawodawca nie uwzględnił konieczności wprowadzenia łącznie z możliwością ogłoszenia upadłości konsumenckiej, mechanizmów umożliwiających dłużnikom skorzystanie z usług doradczych związanych z zadłużeniem. W ustawodawstwach innych państw europejskich kładzie się duży nacisk na takie usługi przyjmując, iż mają one doprowadzić do rehabilitacji dłużnika, edukować go pod względem ekonomicznym i zmienić jego styl życia, a także spowodować, że zadłużenie zostanie spłacone w możliwie największym stopniu. Usługi doradcze dla dłużników są nieodłączną częścią procedury oddłużania na przykład na rynku brytyjskim, niemieckim i francuskim. Z uwagi na fakt, iż całe europejskie prawodawstwo dotyczące oddłużania zakłada, że nadmierne zadłużenie stanowi problem społeczny, dostrzega potrzebę reedukacji dłużnika, a także potwierdzenia jego moralności płatniczej i rehabilitacji.

Przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej według zasad zmienionej ustawy o prawie upadłościowym i naprawczym, Kowalski powinien najpierw gruntownie zbadać czy spełnia właściwe kryteria oraz czy nie obejmują go liczne ograniczenia prawne.